Getekend verleden

Welk beeld hebben Nederlandse, Indonesische, Belgische, Franse en Duitse stripmakers gegeven van het kolonialisme en de gevolgen ervan?

Dit boek laat zien hoe het koloniale en postkoloniale verleden in strips vanuit een veelheid aan perspectieven indringend en meerstemmig in beeld is gebracht op het niveau van hoofdpersonen en verhaallijnen, maar ook op dat van bijrollen, ensceneringen en details.

Strips laten immers zien hoe personages de historische werkelijkheid ondergaan, hoe koloniale ideologieën en beelden worden gereproduceerd en bestendigd, maar ook hoe deze worden bekritiseerd door de weergave van gesprekken en gedachten waarin kritiek wordt geuit of waarin opvattingen ter discussie worden gesteld.

Dit boek verschijnt november 2024. U kunt het alvast met korting reserveren via de webshop.

Voorkant GV

Voorpublicatie

Hieronder leest u een voorpublicatie uit het boek Getekend verleden. Dit boek verschijnt in november 2024.

De Atjeh-Oorlog (1873-1914) is ook het onderwerp van Gunung Darah. Bloedberg uit 2024, de eerste strip die indo Peter Nuyten maakte over Indonesië. Het verhaal gaat over de ontvoering van een blond wit meisje in een nederzetting van een Nederlandse oliemaatschappij in 1898. Een KNIL-luitenant gaat met een brigade het meisje opsporen in het oerwoud in vijandelijk gebied van Atjeh. Het is een ingenieus geconstrueerd detectiveverhaal met onverwachte wendingen en een verrassend slot.

In Gunung Darah wordt Indonesië beschreven als een exotisch en mysterieus land waarin rationele Nederlanders in 1898 geconfronteerd worden met het geloof van Indonesiërs in bovennatuurlijk krachten (afbeelding 1.13). Atjehers denken dat de Bloedberg de regen en bliksem heeft gestuurd en dat ze bedreigd worden door kwade geesten. Het zijn dingen waar de Nederlanders in de strip zich van distantiëren, maar intussen blijft de naald van hun kompas wel draaien in de omgeving van de Bloedberg. Een inheemse soldaat legt hun uit: 'wat u niet kèn sien wil nog niet sèg dat het er niet is, ja?'

1.13 Uit: Peter Nuyten, Gunung Darah. Bloedberg (2024, © Uitgeverij Arboris).
1.13 Uit: Peter Nuyten, Gunung Darah. Bloedberg (2024, © Uitgeverij Arboris).

Met deze beschrijving van Indonesië past deze strip in de oriëntalistische traditie. De koloniale Nederlandse expansie wordt ook als iets vanzelfsprekends gepresenteerd en nergens in de strip echt ter discussie gesteld of bekritiseerd. Zo zegt de luitenant aan het eind van het verhaal dat het sneuvelen van zijn manschappen hem pijn doet, maar dat hij het aanvaardt want 'dat is de consequentie van de oorlog'. (...)

In dit hoofdstuk heb ik 45 mij bekende in Nederland verschenen strips over Indonesië behandeld, waarvan twee derde van Nederlandse makelij. Ze behandelen de komst van Nederlanders in Indonesië, de VOC en Batavia, de koloniale uitbuiting en het inheems verzet daartegen, de sociaaleconomische verschillen in de laatkoloniale samenleving, de Japanse bezetting en onderdrukking, de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog, de migratie van Indische Nederlanders en Molukkers naar en hun integratie in Nederland, het conflict om Nieuw-Guinea (West-Irian) en bezoeken van Europeanen aan het postkoloniale Indonesië. (...)

Eerst waren de strips vooral eurocentrisch, vanaf 1976 meer antikoloniaal en vanaf 1994 meer multiperspectivisch van aard. Deze ontwikkeling kan in verband worden gebracht met de groeiende belangstelling in Nederland vanaf de jaren 1970 voor heden en verleden van Indonesië. Indonesië werd een populaire reisbestemming terwijl de politiek regelmatig aandacht besteedde aan de relatie Nederland-Indonesië en de omgang met het Indische verleden. In 1993 werd Nederlands-Indië een verplicht onderwerp in het Nederlandse geschiedenisonderwijs.

Als onderdeel van deze brede ontwikkeling was er ook meer aandacht voor de kwalijke aspecten van het koloniale verleden. (...) Voor Nederlandse strips van na 1995 geldt in het algemeen dat het perspectief van de 'ander' (zoals Indonesiër, indo of Molukker) meer positieve aandacht kreeg, met daarnaast ook meer ruimte voor kritiek op Nederlanders in het verleden. (...)

Historische stripboeken dragen net als tekstboeken (fictie en non-fictie) bij aan het beeld dat mensen zich vormen van het verleden. Zij geven informatie over het menselijk handelen en over motieven en factoren die geleid hebben tot dat handelen. En dat gebeurt niet waardevrij. Historici spreken in dit verband van standplaatsgebondenheid: het gedrag van mensen wordt bepaald door de plaats waar en de tijd waarin ze leven en door hun achtergrond. (...) Veel Nederlanders met een Indische migratieachtergrond hebben van huis uit geleerd om situaties vanuit verschillende perspectieven te bekijken, wat natuurlijk ook geldt voor andere groepen in een vergelijkbare situatie. (...)

In dit verband is het opvallend, en in afwijking van de hierboven beschreven trend, dat Peter Nuyten met Gunung Darah nog in 2024 een strip in de oriëntalistische traditie publiceerde waarin de Nederlandse agressie in Atjeh als vanzelfsprekend en zonder echte kritiek in beeld is gebracht. In zijn nawoord geeft Nuyten aan dat hij het systeem van koloniale overheersing ziet als 'een gegeven dat de huidige wereld gevormd heeft, iets wat bij de menselijke samenleving hoort: expansie, verdeel en heers, economische welvaart en uitbuiting, oorlog en vrede.' En naar zijn mening is het 'niet raadzaam om vanuit het perspectief van vandaag te redeneren over de zeer complexe zaken die zich lang geleden afspeelden in voormalig Nederlands-Indië.'

Dit roept de vraag op welke betekenis Nuyten gaf aan dát verleden toen hij Gunung Darah maakte en wat daarvan de consequentie was. Zijn strip verscheen immers in een tijd waarin meer dan ooit kritisch werd nagedacht over het nationale, inclusief het koloniale verleden, en waarin het Nederlandse rooskleurige nationale zelfbeeld ter discussie werd gesteld.

Foto van Tom van der Geugten initiatiefnemer Nederlandstalige uitgave De legende van Vleermuisvechter

Over Tom van der Geugten

Drs. Tom van der Geugten (Bandung 1952) is Indische Nederlander, historicus, docent, schrijver en strippoloog.

Om de belangstelling in Nederland voor het Indonesisch perspectief op de geschiedenis te bevorderen, gaf hij met zijn dochter Jolien de Indonesische strip De legende van Vleermuisvechter in het Nederlands uit.

Foto: Tom van der Geugten

Boekverkoop, lezingen & presentaties

Heeft u interesse om het boek in uw winkel te verkopen, een lezing of workshop te organiseren of op een andere manier aandacht te besteden aan het boek?  Dat kan!

Het boek verschijnt eind 2024. Wilt u bespreken wat de mogelijkheden zijn? Stuur een bericht aan de uitgever: Jolien van der Geugten (jolienvandergeugten@wysonderzoek.nl; 0641041806).

Voorkant GV
Carola_Doornbos_Fotografie-6812

Over de uitgever

Dr. Jolien van der Geugten is senior onderzoeker, schrijver en projectleider. Zij is eigenaar van W.Y.S. Onderzoek & Educatie, en uitgever van het stripboek De legende van Vleermuisvechter.

W.Y.S. staat voor What's Your Story? Het is haar missie om mensen een stem te geven en (verborgen) verhalen te vertellen door middel van onderzoek en educatie.

Foto: Carola Doornbos